پروژه ملی برای نجات آب‌های زیرزمینی؛ قنات‌های شاهرود احیا شد

به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود،در شرایطی که تداوم خشکسالی و افت سطح سفره‌های زیرزمینی، کشاورزی مناطق شرقی کشور را با چالش‌های جدی مواجه کرده، احیای قنوات به‌عنوان یکی از پایدارترین سازوکارهای تأمین آب بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. شهرستان شاهرود به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید محصولات باغی و زراعی در استان، طی سال‌های اخیر با محدودیت منابع آبی روبه‌رو بوده و همین مسئله ضرورت بازسازی زیرساخت‌های سنتی اما کارآمد آب‌رسانی را دوچندان کرده است.

در همین چارچوب، عملیات اجرایی مرمت و بازسازی قنات علی‌آباد دستجرد با اعتبارات ملی سال 1404 آغاز شده است؛ پروژه‌ای که به گفته مسئولان، با هدف احیای منابع آب زیرزمینی، افزایش بهره‌وری مزارع و تثبیت اشتغال روستایی در حال اجراست. این طرح با اعتبار 2500 میلیون ریال تعریف شده و بخشی از برنامه‌های راهبردی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان برای صیانت از منابع پایه تولید محسوب می‌شود.

اهمیت تاریخی و استراتژیک قنوات در ایران

قنوات به‌عنوان میراث چند هزار ساله مدیریت هوشمند آب در ایران، بدون نیاز به مصرف انرژی و با حداقل تبخیر، آب را به‌صورت ثقلی از سفره‌های زیرزمینی به سطح زمین هدایت می‌کنند؛ مزیتی که در مقایسه با برداشت‌های عمیق و پمپاژ برقی، هم از نظر اقتصادی و هم زیست‌محیطی قابل توجه است. کارشناسان منابع آب معتقدند بازسازی هر رشته قنات فعال می‌تواند علاوه بر جلوگیری از افت بیشتر سطح آب‌های زیرزمینی، پایداری تولید را در اراضی پایین‌دست تضمین کند.

بر اساس سیاست‌های اعلامی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان، مرمت قنوات در قالب برنامه‌های توسعه پایدار کشاورزی دنبال می‌شود؛ رویکردی که هدف آن کاهش وابستگی به برداشت‌های پرهزینه چاه‌های عمیق، افزایش راندمان آبیاری و تقویت تاب‌آوری بخش کشاورزی در برابر تنش‌های اقلیمی است. در استان استان سمنان که بخش قابل توجهی از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، این سیاست می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ سطح زیرکشت و جلوگیری از مهاجرت روستایی ایفا کند.

ارزش افزوده این پروژه تنها به افزایش آب‌دهی محدود نمی‌شود؛ فعال شدن مجدد قنات‌ها می‌تواند موجب احیای باغات نیمه‌فعال، افزایش تولید محصولات استراتژیک منطقه و بهبود درآمد بهره‌برداران شود. همچنین کاهش هزینه تأمین آب، افزایش کیفیت خاک به‌واسطه جریان مداوم و طبیعی آب و تقویت سرمایه اجتماعی روستاها از دیگر پیامدهای مثبت چنین طرح‌هایی است.

چالش‌های منابع آبی و ضرورت بازسازی

به باور ناظران بخش کشاورزی، اگر مرمت قنوات به‌صورت هدفمند و مستمر ادامه یابد و با اصلاح الگوی کشت و توسعه سامانه‌های نوین آبیاری همراه شود، می‌تواند به الگویی موفق در مدیریت منابع آب مناطق کم‌بارش تبدیل شود؛ الگویی که همزمان امنیت غذایی، پایداری زیست‌محیطی و معیشت کشاورزان را تقویت می‌کند و نویدبخش بازگشت حیات به رگ‌های زیرزمینی مناطق کویری خواهد بود.

آقابیکی، مدیر جهاد کشاورزی شاهروددر گفت و گو با خبرنگارتسنیم،اظهارداشت: مرمت و بازسازی قنوات، گامی مؤثر در جهت افزایش بهره‌وری کشاورزی و حفاظت از منابع آبی محسوب می‌شود و اجرای آن در راستای سیاست‌های توسعه پایدار استان سمنان است.

وی افزود: عملیات اجرایی این قنات با تخصیص اعتباری بالغ بر 2500 میلیون ریال آغاز شده و پیش‌بینی می‌شود با تکمیل پروژه، وضعیت کشاورزی منطقه بهبود چشمگیری پیدا کند.

مدیر جهاد کشاورزی شاهرود تصریح کرد: احیای قنوات، علاوه بر تأمین منابع آب مورد نیاز کشاورزان، زمینه افزایش سطح زیر کشت و ارتقای کیفیت محصولات کشاورزی را فراهم خواهد کرد.

آقابیکی خاطرنشان کرد: برنامه‌های مدون و جامعی برای بازسازی و مدیریت قنوات شهرستان در دست اجراست تا بهره‌وری منابع آبی و توسعه پایدار کشاورزی تضمین شود.

وی یادآور شد: این پروژه ملی علاوه بر جنبه‌های اقتصادی، نقش مهمی در حفظ محیط زیست و جلوگیری از افت سطح آب‌های زیرزمینی دارد و به عنوان الگویی موفق در مدیریت منابع آب قابل معرفی است.

مدیر جهاد کشاورزی شاهرود اظهار داشت: بازسازی قنوات نه تنها باعث رونق کشاورزی می‌شود، بلکه موجب احیای فرهنگ سنتی مدیریت آب و افزایش پایداری تولید محصولات کشاورزی در منطقه خواهد شد.

آقابیکی اضافه کرد: با تکمیل عملیات مرمت قنات علی‌آباد دستجرد، انتظار می‌رود بهره‌وری کشاورزان افزایش یابد و شاهد اثرات مثبت اقتصادی و اجتماعی این پروژه ملی در شهرستان باشیم.

مزایای اقتصادی و اجتماعی بازسازی قنوات

احیای قنوات در ایران از اهمیت استراتژیک برخوردار است، چرا که این سازه‌های باستانی از مهم‌ترین منابع تأمین آب کشاورزی در مناطق خشک کشور محسوب می‌شوند. بر اساس آمارها، حدود 14 درصد از اراضی آبی کشور به آب قنوات وابسته‌اند و بیش از 800 هزار هکتار زمین کشاورزی از طریق این سیستم سنتی بهره‌مند می‌شوند. مرمت قنوات، به ویژه پروژه مرمت قنات علی‌آباد دستجرد شاهرود، نمونه‌ای از اقدامات ملی برای احیای منابع آب و توسعه پایدار کشاورزی است.

با توجه به کاهش منابع آب زیرزمینی و افزایش خشکسالی، بیش از 30 درصد قنوات کشور در معرض خشک شدن قرار دارند. این امر علاوه بر تهدید منابع آب، اقتصاد و معیشت کشاورزان را نیز با چالش مواجه می‌کند. بنابراین، بازسازی قنوات نه تنها یک اقدام فنی بلکه یک ضرورت اجتماعی و اقتصادی برای حفظ امنیت غذایی و توسعه مناطق روستایی است.

پروژه ملی مرمت قنات علی‌آباد دستجرد

پروژه‌های مرمت قنوات با اعتبار ملی، همانند مرمت قنات علی‌آباد دستجرد، با هدف ارتقای بهره‌وری کشاورزی و تثبیت معیشت کشاورزان اجرایی می‌شوند. این اقدامات در چارچوب سیاست‌های توسعه پایدار و مدیریت بهینه منابع آب در استان‌ها قرار دارند و تأثیر مستقیم بر بهبود عملکرد کشاورزی و افزایش تولید محصولات دارند.

از نگاه اقتصادی، بازسازی قنوات موجب کاهش هزینه‌های انرژی استخراج آب، افزایش پایداری منابع زیرزمینی و ایجاد فرصت‌های شغلی در روستاها می‌شود.

قنوات، برخلاف روش‌های مدرن که انرژی مصرف می‌کنند، با استفاده از گرانش عمل کرده و بازسازی آنها می‌تواند باعث بازگشت روستائیان به فعالیت‌های کشاورزی در مناطق خشک شود.

حفظ میراث فرهنگی و هویت جمعی

فراتر از کاربردهای فنی و اقتصادی، قنوات بخش مهمی از میراث فرهنگی و هویت جمعی ایران هستند. یونسکو ساختار قنوات را جزو میراث جهانی به ثبت رسانده و احیای آن‌ها علاوه بر مزایای اقتصادی، موجب تقویت حس تعلق فرهنگی و اجتماعی در جوامع محلی می‌شود.

چشم‌انداز آینده توسعه پایدار کشاورزی

مشارکت فعال کشاورزان و جوامع محلی در مرمت قنوات، علاوه بر بهبود مدیریت منابع آب، انسجام اجتماعی و همکاری جمعی را تقویت می‌کند. این مشارکت‌ها زمینه توسعه گردشگری، آموزش‌های فرهنگی و انتقال دانش سنتی مدیریت آب را نیز فراهم می‌آورند.

چشم‌انداز آینده احیای قنوات در ایران روشن است؛ اگر پروژه‌های مرمت قنوات در سطح ملی توسعه یابد و با مطالعات علمی و مشارکت بخش خصوصی همراه شود، می‌تواند الگویی موفق برای مقابله با کمبود آب، ارتقای بهره‌وری کشاورزی و توسعه پایدار روستایی ارائه دهد و تجربه‌ای موفق برای دیگر مناطق کشور باشد.